Gökçen ÇETİNER
gokcencetiner@bebekoyunu.tv
Gökçen ÇETİNER Kimdir ?

Oyun; düşünceler, duygular ve ilişkiler içinde yuvarlanmanın ve bu zor olayların üstesinden gelmek için beceri ve kontrol kazanmanın önemli bir yoludur. Oyuncak ise çocuğun beş duyusunu ve duygularını uyaran, değerlendirme ve uygulama yetilerini geliştiren, hayal gücünü zenginleştiren, bedensel ve sosyal gelişimini hızlandıran bir oyun aracıdır.

Oyuncaklar daha ayrıntılı olarak dört başlık altında sınıflandırılabilir:

Duygusal oyuncaklar: Çocuğun duygusal zorlukları ve korkularını yenmesi için seçtiği oyuncaklardır. Genellikle çocuğun oyuncakları içinde en çirkin olanıdır. Bunlar genellikle yumuşak ve tüylü, yuvarlak hatları olan, fiziksel olarak çocuktan daha kısa oyuncaklardır. Bunlar çocuk için dostluk, sevgi ve güvenlik anlamını taşır.

Zevk nesnesi olan oyuncaklar: Çocuğun geçici bir süre için hoşça zaman geçirmek için oynadığı oyuncaklardır.

Eğitsel ve kültürel kazanç sağlayan oyuncaklar: Boyama kitapları, yap-bozlar, maket oyuncaklar gibi çocuğun oyun oynarken aynı zamanda herhangi bir alanda eğitimini de sağlayan oyuncaklardır.

Sosyal bütünleşmeyi sağlayan oyuncaklar: Çocuğun çevresiyle ilişkilerini düzenleya da önerilecek herhangi bir oyuncaktan daha üstün olanı mutlaka olacaktır.

Oyun ve oyuncak seçiminde en iyi kılavuz, çocukların nasıl geliştiklerinin bilinmesi, onların gelişim becerilerini arttıracak ve bu becerilerin birbiriyle bir örüntü halinde olmasını sağlayabilecek oyun araçlarının göz önüne alınması gereğidir.

Çocuğun oyuncağını seçerken kendi istek ve beğenilerimiz yerine çocuğun yaşını  ve gereksinimlerini göz önünde bulundurmanın yanı sıra, oyuncak hakkında onun da fikrini almak en iyisi olacaktır.

Altı aylıktan küçük bir çocuk ses, şekil ve renklere karşı duyarlıdır. Bu dönemde görsel ve işitsel duyulara yönelen hareketli oyuncaklar onun dikkatini çeker ve neşelendirir. Yatağın üzerine asılabilen, sallanınca ses çıkaran renkli objeler ve çıngırak bu dönemin vazgeçilmez oyuncaklarıdır. Oturmaya başladığı yedinci aydan itibaren çocuk uzanabildiği her şeyi yakalamaya, yakaladığı her şeyi de ağzına götürmeye çalışır. En çok hoşlandığı şeyler bir elinden diğerine kolayca geçirebildiği renkli halkalar, avuçlayabildiği plastik küpler, kemirebildiği kauçuk nesneler, hırpalandığı zaman bozulmayan yumuşak bebek ve hayvancıklardır. Tutunarak da olsa ayağa kalkabildiğinde eline geçen şeyleri yere atmaktan zevk aldığından, zıplayan, yere düşünce ses çıkaran oyuncaklar ilgi odağıdır. Boy boy renkli toplar, iç içe geçebilen kutular bu dönemin oyuncaklarıdır.

Bir yaşındayken artık evin içinde rahatça dolaşabilen çocuk, üstüne binip oturabileceği büyük hayvan türü oyuncakları, küçük sandık, sepet ve tabureleri seçer. Ses çıkaran yumuşak köşesiz boyasız objelerle ilgilenir. (Ses çıkaran civciv, ayıcık, kuş, buruşturulabilen ayıcık)

İki yaşında bütünü parçalara ayırmak, kutuyu doldurup boşaltmak, kule ve köprü yapmaktan zevk alan çocuğun ilgisini çeken diğer oyuncaklar arasında mutfak eşyaları, farklı boyutlardaki plastik parçalar, saçları ve elbiseleri olan bebekler ve arabalar yer alır. Kutular, üst üste konulabilen karmaşık olmayan basit legolar, iç içe geçirme, üst üste koyma, yerine yerleştirme yapabileceği objelerle ilgilenir. Sonraki dönemlerde anne babasını taklit etmeye başlayan çocuk için minyatür marangoz ya da mutfak setleri gözde oyuncaklardır. Oda takımları, kova-kürek gibi oyuncaklar da ilgi çekicidir.

Bu dönemde başkaları ile işbirliği içinde oynama başlar, taklit oyunlarına ilgi artar ve fiziksel aktivite büyük zevk verir. Bu nedenle çocuklar kendi çabaları sonucunda hareket eden veya ses veren oyuncaklardan hoşlanırlar. Gerçekçilik isteği artar. Nesnelerin niteliklerine ilgi göstermeye başlarlar.

Oyuncaklar çocuğun kaldırabileceği ve taşıyabileceği ağırlıkta olmalıdır. Parlak renkler tercih edilmelidir. Oyuncaklar kırılmaz olmalı, çocuk üstüne çıktığında ya da içine girdiğinde ağırlığını taşıyabilmeli ve küçük parçalara ayrılmamalıdır. Oyuncaklarda toksik olmayan malzeme kullanılmış olmalıdır. Keskin kenar ve köşeleri, parmak ve ellerini sıkıştırabilecek bölümleri olmamalı, yetişkin gözetiminde olmadığı müddetçe elektrikli parça içermemelidir.

3 yaşına yaklaşan çocuk için ise; ipinden çekebileceği oyuncaklar, bebek arabaları, alışveriş arabaları, el arabaları gibi itme-çekme oyuncakları, üçtekerli bisiklet, tüm park oyuncakları, tahta bloklar, legolar, küpler, iç içe geçirerek şekiller üretebileceği oyuncaklar,  yap-bozlar (2-2,5 yaş: 4-5 parça, 3 yaş: 6-12 parça), parçaları uygun boşluklara yerleştireceği yap-bozlar, mıknatıslı tahtalar, çok parçalı evcilik oyunları, rakam/sayma oyuncakları, çeşitli şekilleri yerleştireceği şekil oyuncakları, kum ve su oyuncakları, saçlı ve gözleri hareket eden daha gerçekçi oyuncak bebekler, anne-yavru kombinasyonu olan hayvan oyuncakları, küçük, gerçekçi arabalar, büyük kamyonlar, küçük trenler ilgi çekici ve yaşa uygundur.

Ayrıca taklit etme ihtiyaçlarını karşılamaya ve rol denemeleri yapmaya yönelik küçük el kuklaları, çeşitli rolleri canlandırabileceği kostümler, çocuk boyuna uygun ebatlarda fırın, ocak, buzdolabı gibi değişik gereçler, tüm ev temizlik ve yemek gereçleri yararlı olacaktır. Zil, davul gibi tüm ritim enstrümanları ve müzik kutusu, oyun hamuru, çocuk makası, boya kalemleri ve resim kâğıtları da yaratıcılıklarını geliştirmek için yaşa özgü oyuncaklardandır. Renklere, şekillere, seslere, rakamlara, kavramlara göre eşleştirme, sınıflandırma oyuncakları, basit kısa öykülerin, tekrarların ve tanıdık konuların yer aldığı kitaplar da bilişsel-dil gelişimleri açısından yararlı olacaktır.

3-5 yaşları arasında taklit ve canlandırma oyunlarına ilgi artar ve beş yaşında canlandırma oyunlarına yönelik ilgi tepe noktasına ulaşır. Kukla oyunlarına ilgi de çok yüksektir. Genellikle planlı veya hedefe yönelik lego oyunları oynar. Küçük figürler ve arabalarla çeşitli canlandırma oyunlarına ilgi de tepe noktasına ulaşır. Bu yaş çocuklarının çoğu küçük parçalar içeren oyuncaklarla oynayabilir. Ancak çocuk hala nesneleri ağzına götürme eğilimi gösteriyorsa küçük parçalar içermeyen oyuncakları tercih etmelisiniz. Oyuncaklar sert yapılı olmalı, keskin kenar veya köşeleri olmamalı, kolayca kırılmamalı ve parçalarına ayrıldığında keskin köşeler çıkmamalıdır. Bir yetişkin gözetiminde olmadığı sürece elektrikli parça içermemelidir.

Fantezi ve keşfetmeye (evcilik, okul oyunları ile bebekler, mutfak ve doktor muayene aletleri), dil gelişimine (renkli tuşları olan piyano, müzik ve öykü kasetleri ile kuklalar gibi) ve aritmetiğe hazırlamaya (resim  ve sayı eşleme  oyunları; domino ve sayı kartları) yönelik oyuncaklar en uygun olanlarıdır.

Resim yapmaya, özellikle seramik çalışmaları, hamurdan renkli killerden objeler yapmaya teşvik etmek, yapılan çalışmalarda da yer almak ve çalışma sürecini paylaşmak çok önemlidir. Bu yaşlarda daha karmaşık el becerilerini devreye sokabileceği kesme, yapıştırma, kolaj çalışmaları devreye girer. Grup oyunları başlar. Top oyunlarından yaşına uygun olanlar da gündeme gelir.

Küçük trenler, el arabaları, bebek pusetleri, alışveriş arabaları gibi itme, çekme oyuncakları, üç tekerli bisiklet, direksiyon mekanizması olan, ayrıntılar içeren, gerçekçi vasıtalar, beş yaştan itibaren destek tekerleri olan iki tekerli bisiklet, park oyuncakları, her ebatta top, kızak, sivri uçlu olmayan manyetik dart, irili ufaklı tahta bloklar, birbirine geçmeli bloklar, legolar, boncuk dizme, renk, şekil ve resme göre eşleştirme oyuncakları, basit sayma oyuncakları, düğme ilikleme, bağcık bağlama oyuncakları, kum ve su oyuncakları, saçlı, gözü, ağzı hareket eden, ayrıntılı ve gerçekçi oyuncak bebekler, düğmeler, giysiler gibi aksesuarları olan tüylü oyuncaklar, koleksiyon setleri, gerçekçi, ayrıntılı kuklalar, kostümler, oyuncak telefon, fotoğraf makinesi, doktor setleri, her boy ve şekilde arabalar, her türlü ritim enstrümanı, çeşitli boya kalemleri, resim kağıtları, yuvarlak uçlu makas, yapıştırıcı, basit video oyunları, şansa dayalı basit kutu oyunları, renkleri, harf sınıflandırmayı, sayıları ve sesleri öğreten basit bilgisayar oyunları, bilim malzemeleri (büyüteç, mıknatıs, el feneri gibi), abaküs, resimli kitaplar, tanıdık yerleri ve kişileri anlatan kitaplar, gerçekçi öyküler, şiirler, insanlar gibi davranan hayvanlara ilişkin öykü kitapları bu dönemde kullanılabilecek oyuncaklardır.

6-8 yaşları arasında toplumsal gelişim ve işbirliği ile ilgili (top, seksek, dama, minyatür arabalar), bilişsel beceriler ve algısal hareket becerilerini sağlayan (maketler, yap-boz oyunları) ve yaratıcı anlatım oyuncakları (parmak boyası, kâğıt hamuru, karakalem-suluboya ya da pastel boyalarla resimler, oyun hamurları, sessiz sinema gibi oyunlar) önem kazanır. Daha gelişmiş top oyunları, grup ile oynanabilecek hafıza ve zekâ oyunları, koşmaca, yakalamaca gibi hareketleri oyunlarda bu yıllarda tercih edilir.

Oyun bir eğlencedir, ancak sadece bir eğlence, bir zaman kaybı da değildir. Oyun ekonomik ve sosyal durumu ne olursa olsun her çocuk için temel bir haktır.

Yorumlar